۰

کتاب / مقالات طراحی و گرافیک

همه چیز راجب انواع کتاب

آذر ۱۹, ۱۳۹۰ در ۱:۵۱ ق.ظ توسط

همه چیز راجب انواع کتاب

همه چیز راجب انواع کتاب

از کتاب و انواع آن بسیار گفته اند اما فارسی گرافیک می خواهد در این مقاله شرح مفصلی از انواع اصطلاحات و ابعاد کتابهای رایج در ایران در اختیار علاقه مندان قرار دهد.

آستر بدرقه »: ورقه سرتاسری كه نیمی از آن به داخل جلد چسبیده و نیمی آزاد است. اغلب برای استحكام كتاب در صحافی انجام می‌شود.
ـ « بدنه كتاب »: مجموعه برگ‌های كتاب است.
ـ « صفحه »: یك روی از برگ و ورق، صفحات، واحدهای تشكیل دهنده مجموعه كتاب‌اند. هر صفحه، شامل متن و حاشیه است، حاشیه هم كه فضای خارج از مطالب چاپی یا دست نوشته است و چیزی بر آن نوشته نیست، عبارت از است حاشیه فوقانی، تحتانی، خارجی (طرف برش) داخلی (طرف عطف).
ـ « سر صفحه »: بالای روزنامه، مجله یا صفحات كتاب كه به طور ثابت در همه شماره‌ها و صفحات تكرار می‌شود. در كتاب‌ها اغلب شامل نام كتاب و شماره صفحه و گاهی عنوان فصل است.
ـ « صحافی »: اتصال برگ‌های كتاب یا دوختن فورم‌های چاپ شده و جلد كردن آن‌ها در یك مجلد و مجموعه، صحافی است. صحافی یا به صورت ته دوزی است، یا ته چسب ، گاهی هم به صورت منگنه.
ـ « برش »: از سه جهت و سه حاشیه صفحه‌ها انجام می‌گیرد.
ـ « شیرازه »: بافت اجزا و اوراق كتاب و نواری پهن كه در قسمت صحافی شده بدنه كتاب قرار می‌گیرد تا اوراق جا به جا نشود.
ـ « تیراژ »: تعداد كتاب‌ها و نسخه‌هایی كه از یك اثر، نقشه و سند چاپ و منتشر شده است.
ـ « ستون »: تقسیمات باریك یك صفحه كتاب كه به صورت خط یا فضایی عمودی، دو یا سه ستون درست می‌كنند. قالب‌های باریك حروف چاپ كه به شكل ستون مرتبط شده‌اند.
در یك تقسیم بندی دیگر به لحاظی متفاوت، می‌توان بخش‌های عمده یك كتاب را این‌گونه بر شمرد:
ـ واحدهای پیش از متن
ـ متن
ـ واحدهای پس از متن
واحدهای پیش از متن كتاب، عبارت است از:
صفحه عنوان (كه نام كتاب روی آن نوشته می‌شود(
صفحه شناسنامه كتاب
صفحه اهدا
یادداشت ناشر
پیشگفتار مؤلف، مترجم، گردآورنده و …
فهرست مطالب
فهرست تصویرها، جدول‌ها
(گاهی این دو فهرست در پایان كتاب قرار می‌گیرد).
اما متن
از نخستین صفحه مقدمه یا مدخل یا فصل نخست،‌ « متن » محسوب می‌شود و شامل بخش‌ها و فصل‌هایی است كه هر كدام عنوان خاصی دارد. و « سر صفحه »، عنوان یك فصل است كه از صفحات فرد (چپ) شروع می‌شود. متن، از حواشی، زیرنویس، مقدمه و ملحقات متمایز است.
پس از متن
در این قسمت، پیوست‌ها، ضمایم، تعلیقات، یادداشت‌ها، فهرست‌های موضوعی و نمایه‌ها، واژه نامه، كتاب‌نامه، غلط نامه، استدراك و … قرار می‌گیرد. البته برخی كتاب‌ها به بعضی از این قسمت‌ها نیاز ندارد.
شناسنامه كتاب
پشت صفحه عنوان كتاب، اطلاعاتی را كه پیرامون نام كتاب، نویسنده، ناشر، تاریخ نشر، نوبت چاپ و موضوع كتاب می‌نویسند، شناسنامه كتاب می‌گویند. روی جلد برخی از كتاب‌ها یا در صفحه شناسنامه، شماره‌هایی را به صورت رمزی می‌نویسند كه اختصاراً « شابِك » گفته می‌شود؛ یعنی « شماره استاندارد بین المللی كتاب ». هر عدد، اشاره به كشور، ناشر، موضوع و شماره كتاب است و نام كتاب با مشخّصاتش به شبكه جهانی كتاب شناسی منتقل می‌شود.
پیشگفتار
آن‌چه پس از صفحه عنوان و پیش از فهرست كتاب، به عنوان توضیح نویسنده و پدیدآورنده یا ناشر آورده می‌شود و علت و هدف تألیف كتاب و اطلاعاتی را كه خواننده باید بدانند و مقایسه آن با آثار مشابه و مراحل تدوین و سپاس از یاری كنندگان در تدوین را داراست. گاهی مقدمه و پیشگفتار به هم خلط می‌شود. در صورتی كه در مقدمه، بیشتر درباره اصل كتاب و موضوعات آن و بیان آن‌چه درك محتوای كتاب را آسان می‌كند، سخن گفته می‌شود و چه بسا اهمیت زیادی داشته باشد و به عنوان فصل نخست كتاب به حساب آید. به مقدمه، گاهی « در آمد »، « دیباچه »، «سرآغاز» و « مدخل » هم گفته می‌شود.
اندازه‌های كتاب
اندازه‌هایی كه نام‌های خاص دارند از این قرار است:
خشتی (مربع، به صورت كوچك و اندازه كاشی، یا بزرگ به اندازه موزاییك(
جیبی (12*16.5 سانتی متر)
جانمازی (8*12 سانتی متر)
پالتویی (12*20 سانتی متر)
رُقعی (14*22 سانتی متر)
وزیری (16*23 سانتی متر)
رَحلی (22*25 سانتی متر)
روزنامه‌ای (34*58 سانتی متر)
بیاضی (كتاب‌هایی كه از جهت عرض، باز می‌شود).
بروشور: برگی كوچك از كاغذ تا شده، دو یا چهار صفحه و گاهی هم بیشتر، كه رو و پشت آن مطالبی اغلب تبلیغی چاپ می‌شود، حالت دوخته یا جلد شده ندارد.
كتاب مصور: كتابی است كه تمام یا اغلب آن تصویر است و تصاویر، بیش از متن كتاب است.
بَدل: به نسخه‌ای از كتاب گفته می‌شود كه معمولاً اوراق آن سفید است. اما به اندازه كتاب، برش خورده است، تا حجم واقعی كتابی را كه باید چاپ شود نشان دهد. گاهی نیز قطعه‌ای از چوب یا مقوا به شكل كتاب ساخته می‌شود و به جای كتاب خارج شده از ردیف معمول در قفسه‌ها می‌گذارند تا جای واقعی آن را مشخص كند.
انواع كتاب
كتاب : مجموعه‌ای است از برگ‌های معمولاً كاغذی كه روی آن‌ها مطالبی یا چاپ شده و در یك طرف (عطف) به یكدیگر متصل شده‌اند و دارای پوشش یا جلد است، كه به میزان 48 صفحه یا بیشتر باشد. به كمتر از این مقدار جزوه یا رساله گفته می‌شود.
اما انواع آن:
ـ نسخه‌های خطی، یا دست نوشت. خطی اغلب به كتاب‌های خطی قدیم گفته می‌شود و دست نوشت به نسخه‌ای كه برای چاپ با دست نوشته شده است.
ـ نسخه ماشین شده
ـ خبر (مطالب و نوشته‌ای كه برای چاپ به چاپ‌خانه داده می‌شود، مرحله پیش از چاپ یك اثر)
ـ چاپ نخست كتاب، یا چاپ‌های بعدی (بدون تجدید نظر(
ـ چاپ با تجدید نظر
ـ ویراسته
ـ مجلد، جلد، قسمت، دفتر، هر جلد ممكن است چند بخش باشد، یا هر بخش ممكن است چند جلد باشد، بسته به نوع تقسیم بندی و تنظیم مؤلف یا ناشر است.
ـ كتاب مرجع (راهنماها، دایره المعارف‌ها، فرهنگ‌ها، لغت و …(
ـ كتاب درسی
ـ رساله جامع (كتابی كه موضوعی كلی را منظم و جامع و مفصل بررسی كرده و جنبه تعلیمی داشته باشد.(
ـ جُستار (اثری پژوهشی پیرامون یك موضوع = رساله)
ـ رساله دكترا (پایان نامه، نوشته‌ای مثل رساله، برای گرفتن درجه دكترا یا فوق لیسانس(
ـ آلبوم (كتابی به قطع بزرگ و با تصویرهای مختلف(
ـ اطلس (كتابی معمولاً به قطع بزرگ، دارای نقشه‌های گوناگون جغرافیایی(
ـ نشریات دوره‌ای (اَدواری(
مجلات یا هفتگی است یا دو هفتگی یا ماهانه، یا دو ماه یك بار، یا فصل نامه، یا سالانه یا گاه‌نامه، كه هر چند وقت یك بار منتشر می‌شود. مجله، از نوعی زمان بندی در چاپ و توزیع برخوردار است و از نظر بافت درونی، بخش‌های كوتاه كوتاهی به نام « مقاله » آن را تركیب می‌سازد. گاهی برای عامه مردم تهیه می‌شود، گاهی نیز تخصصی است.
كتاب از نظر مطلب و محتوا نیز این تقسیمات را دارد:
علمی، تاریخی، ادبی، سیاسی، اجتماعی، فلسفی، هنری و …
تقسیمات كتب نظم نیز این‌گونه است:
دیوان شعر، مجموعه شعر، منتخبات، جنگ، گزیده و …
كتب نثر نیز:
داستان، رمان، كتاب‌های كودكان و بزرگ سالان، زندگی‌نامه و …
و به اعتباری دیگر:
تصنیف، تألیف، ترجمه، گزیده، تلخیص، گردآوری، تحقیق، مجموعه، جنگ، جزوه، چكیده، گلچین.
جواد محدثی، روش‌ها، ص 179.

صحافی چیست
صحافی که گاه به ان تجلید هم گفته میشود غالبا به معنای به هم پیوستن و قرار گرفتن برگهای چاپ شده در پوششی محافظ است اما در واقع صحافی در معنای گسترده تر کلمه تنها به جلد کردن محدود نمیشود.
صحافی که در اصل برای جلوگیری از پریشان شدن اوراق ونگهداری سهل تر وطولانی پدید امده و تحول یافته است. یکی از صنعتهای کهنسال و در عین حال یکی از هنرهای ظریف قدیمی و در شمار هنر های اصلی کتاب است.
مراحل صحافی
کاغذ هایی که منابع مورد نظر در انها چاپ شده است را در دستگاهی به نام ورق تا کنی قرار داده و تا زده می شود. این اثر های چاپی معمولا به صورت فرم های چاپی ۱۶ صفحه ای و گاهی اوقات به صورت ۸ صفحه ای می باشد.
کاغذ های تا زده شده را در دستگاهی به نام پرس فرم قرار میدهند تا اگر باد یا فاصله ای بین انها ایجاد شده است از بین برود. سپس انها را بسته بندی کرده تا برای مرحله ی بعد اماده شود.
مرحلهی بعد که به ان ورق جمع کنی میگویند ورق های بسته بندی شده را ۱۶تا۱۶تا امادهی اتصال میکنند.
فرمهای چاپی باید به گونه ای به هم وصل شوند که به این کار اتصال گویند این کار ممکن است به چند طریق صورت گیرد.
منگنه=که برای مجلات کم حجم وکتاب های کودکان وجزوات درسی و…… مورد استفاده قرار میگیرد.
ته چسب=فرمهای چاپی با چسب های گرم یا سرد به یکدیگر وصل میشوند.
ته فنر=معمولا برای تک نسخه ها وشمارگان محدود به کار میروند.
ته دوخت=کتابها واثار چاپی پر حجمی را که بخواهند با پوشش ضخیم و پر دوام نگه دارند را ته دوزی میکنند.
قسمتهای اضافه فرم های ته دوزی شده در این مرحله به وسیله دستگاه برش از صفحات جدا میشوند.
سپس لبهی صفحات ته دوزی شده و برش زده شده را به وسیله دستگاه گرد کن گرد و مرتب میکنندتا به صورت شکیل تری به جلد اصلی متصل میشوند.
تجلید
در مرحله ی تجلید ابتدا اسکلت کتاب ساخته میشود مقواهای بریده شده به اندازه ی قطع صفحات را اماده میکنند وبا توجه به نوع کتاب انها را عطف میزنند. عطف برای محکم شدن جلد کتاب به کار میرود.
در جلد اکثر کتابها معمولا دو عطف به کار میرود .که به انها عطف اسکلت گویند . اما در برخی از کتاب های قرانی به علت زیبا تر شدن کلاس علاوه بر دو عطف اسکلت از عطف دیگری به نام عطف مثلثی استفاده میکنند.عطف مثلثی به علت سه گوش شدن لبه ی جلد به کار میرود. بعد از این کار لبهی اضافه را تیغ می زنند و برای چسباندن جلد اماده میکنند.
بعد از ساختن اسکلت مرحلهی چسباندن جلد اغاز میشود.که اگر این جلدها سلفونی باشند خود دارای طرح هستند اما اگر گالین گوری باشند باید بر روی انها طرح هایی چاپ شود.
بعد از چسباندن جلد بر روی اسکلت لبه های ان را با دستگاه برگردان برمیگردانیم این کار به وسیله دست نیز انجام میشود.
سپس اسکلت های جلد زده شده را ۲۰تا۲۰تا روی یکدیگر قرار داده وبین هر دو تای انها یک عطف اسکلت قرار میدهند.انها را در دستگاه پرس قرار میدهند تا هم محکم تر چسبیده شوند وفاصلهی احتمالی ایجاد شده بین انها نیز از بین برود.
فرم های گرد شده در مراحل قبلی را در اینجا با چسب چوب شیرازه میزنیم سپس ته کتاب ها را قنداقه میکنیم. قنداقه کردن در اصل باید با پارچه انجام شود اما به علت گران تمام شدن ان برای ناشر اکثرا در صحافیها از کاغذ استفاده میکنند. کاغذ هارا به وسیله ی ماشین چسب زنی اغشته به چسب میکنند وان را به ته کتاب میچسبانند.
در مرحله ی بعد جلد اماده شده را با چسب سرد اغشته میکنند و بر روی جلد میچسبانند. سپس کتاب تجلید شده را در دستگاه پرس قرار میدهند تا جلد محکم بر روی صفحات چسبیده شود .
کتاب اماده شده واماده پخش توسط پخشگران کتاب در کتاب فروشی ها میشود.
این مراحل نیز در فیلم ورق های گم شده به تصویردر امده است.

جزاء كتاب :
1 – جلد كتاب 2 – روكش 3 – لبه برگردان 4 – باند يدك روكش 5 – روي جلد كتاب 6 – عطف 7 – قطر 8 – پشت جلد كتاب 9 – آستر بدرقه 10 – بدنه كتاب 11 – صفحه 12 – سر صفحه 13 – صحافي 14 – برش 15 – شيرازه 16 – تيراژ 17 – ستون
1 ـ جلد كتاب(پوشش اصلي و بيروني كتاب كه ضخامت بيشتري دارد. انواع آن عبارتند از : مقوايي ـ چرمي ـ شميز ـ سليفون ـ گالينگور ـ پلاستيكي ـ پارچه اي ـ زركوب ـ و…)
2 ـ روكش : (پوشش كاغذي روي جلد كه براي محافظت جلد يا زيبايي قرار داده مي شود، به آن روكش مي گويند.
3 ـ لبه بر گردان : مقدار اضافه تر روكش كه به داخل تا مي خورد و مطلبي روي آن چاپ مي شود؛ درباره كتاب ، مؤلف يا ناشر
4 ـ باند يدك روكش : كه روي جلد ، به عرض حدودا 5 سانتيمتر قرار مي گيرد.
5 ـ روي جلد كتاب : نخستين سطح بيروني جلد كتاب، كه نام كتاب و مؤلف روي آن نوشته مي شود.
6 ـ عطف : پشت قطر كتاب ، قسمتي كه كتابها وقتي در قفسه چيده مي شود.
7 ـ قطر: ضخامت اوراق كتاب
8 ـ پشت جلد كتاب : آخرين سطح جلد كتاب ، كه گاهي خالي است ، گاهي هم قيمت و آرم مؤسسه، ناشرو اطلاعاتي پيرامون كتاب يا مؤلف ، روي آن نوشته مي شود.
9 ـ آستر بدرقه: ورقه سر تا سري كه نيمي از آن به داخل جلد چسبيده و نيمي آزاد است . اغلب براي استحكام كتاب در صحافي انجام مي شود.
10 ـ بدنه كتاب : مجموعه برگهاي كتاب است.
11 ـ صفحه : يك روي ازيك برگ و ورق را گويند. هرصفحه شامل متن و حاشيه است، حاشيه هم فضاي خارج از مطالب چاپي يا دستنوشته است و چيزي بر آن نوشته نيست.
12 ـ سر صفحه: بالاي روزنامه، مجله يا صفحات كتاب و شماره صفحه وگاهي عنوان فصل است.
13 ـ صحافي : اتصال برگهاي كتاب يا دوختن فورمهاي چاپ شده و جلد كردن آنها در يك مجلد و مجموعه ، صحافي است.صحافي يا به صورت ”ته دوزي “ است، يا ” ته چسب“ ، گاهي هم به شكل منگنه.
14 ـ برش : از سه جهت و سه حاشيه صفحه ها انجام مي گيرد.
15 ـ شيرازه : بافت اجزا و اوراق كتاب و نواري پهن كه در قسمت صحافي شده بدنه كتاب قرار مي گيرد تا اوراق جابجا نشود.
16 ـ تيراژ : تعداد كتابها و نسخه هايي كه از يك اثر، نقشه وسند چاپ و منتشر شده است.
17 ـ ستون : تقسيمات باريك يك صفحه كتاب كه به صورت خط يا فضايي عمودي ، دو يا سه ستون درست مي كنند.و قالبهاي باريك حروف چاپ كه به شكل ستون، مرتب شده اند.

برچسب‌ها, , , , , ,

دیدگاهتان را بنویسید

به صورت خودکار کلمات فینگلیش را به فارسی تبدیل کن. در صورتی که می‌خواهید انگلیسی تایپ کنید Ctrl+g را فشار دهید.